کهن‌ترین دیوان اشعار خواجوی کرمانی: بازسازی مجموعه اشعار مورّخ ۷۵۰ق بر اساس دو نسخهٔ نویافته

نوع مقاله: مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموختۀ دکتری ایرانشناسی از دانشگاه کمبریج، پژوهشگر نسخ اسلامی در کالج کینگز

2 پژوهشگر نسخ اسلامی

چکیده

کهن‌ترین نسخۀ دیوان اشعار خواجوی کرمانی در زمان حیات شاعر استنساخ شده است. بخش عمدۀ این نسخه که در کتابخانهٔ ملّی ملک نگهداری می‌شود، پیش‌تر موضوع پژوهش‌های بسیاری بوده و چاپ عکسی آن هم منتشر شده است، اما این نسخه تنها بخشی از یک نسخهٔ اصلی بوده که حدود یک سدهٔ پیش به چند نسخۀ جداگانه تقسیم و در کتابخانه‌های مختلف پراکنده شده است. در این نوشتار ابتدا به معرّفی دو نسخهٔ دیگر در کتابخانهٔ بریتانیا و کتابخانهٔ مرکزی دانشگاه تهران پرداخته شده که به همراه نسخهٔ ملک بخش‌هایی از همان نسخۀ نخستین بوده‌ است. سپس، با مقایسهٔ آن‌ها با بیش از سی نسخهٔ متقدّم، نسخهٔ اصلی و ترتیب اولیّهٔ آثار خواجو بازسازی می‌شود. همچنین، نویسندگان به ارزش‌های هنری نسخهٔ اصلی در سنّت کتاب‌آرایی در عصر آل‌اینجو پرداخته و تاریخ تقریبیِ پراکنده ‌شدن این نسخه را برآورد کرده‌اند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The oldest manuscript of Khwāju-ye Kermānī’s Divān Reconstructing his collection of poetry dated 750 AH/ 1349, based on two newly found MSS

نویسندگان [English]

  • Shiva Mihan 1
  • Julian Cook 2
2 Islamic manuscript freelance researcher
چکیده [English]

The earliest Divān of Khwājū Kirmānī (1290-1352) was collected and transcribed during the poet's lifetime. The bulk of that Divān which is now housed in Tehran’s National Malek Library, has already been the subject of a great deal of research, and was published as facsimile in 2013. However, this manuscript is but a section of an original copy that was disassembled into several portions about a hundred years ago and transferred to different libraries.
Challenging the common belief that it is a complete manuscript, the present article brings to light two other manuscripts, arguing that these together with the Malek Library copy, were all once parts of the very same original codex. One fragment of the original codex is preserved in the British Library, and another in the Central Library of Tehran University.
The article aims to reconstruct the original codex and establish the order in which Khwājū’s poems originally appeared. This has involved subjecting the three fragments to detailed textual analysis, comparing their contents with more than 30 other manuscripts of Khwājū’s works from libraries around the world. Further, the artistic merits of the original manuscript, in the context of book making during the Inju dynasty, have been addressed and the approximate date of the dispersal of Khwājū’s Divān estimated.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Khwājū Kirmānī
  • oldest copy of Khwaju’s Dīvān
  • Muḥammad b. Emrān al-Kermani
  • art under the Inju rule
  • Sadr al-Afazel

ـ درایتی، مصطفی (1389)، فهرست‌وارهٔ د‌ست‌نوشته‌های فارسی ایران (دنا)، تهران: کتابخانۀ، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.

ـ خواجوى کرمانی، کمال‌الدین محمود بن علی ‌بن محمود (1336)، دیوان اشعار، به‌تصحیح احمد سهیلی خوانساری، تهران: کتاب‌فروشی بارانی ـ محمودی.

ـ ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1370)، خمسه، به‌تصحیح سعید نیاز کرمانی، کرمان: دانشگاه‌ شهید باهنر کرمان‌.

ـ ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1387)، روضة‌الانوار، به‌تصحیح محمود عابدی، تهران: میراث مکتوب.

ـ ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1392)، دیوان اشعار، نسخه برگردان دست‌نویس شمارۀ 5980 کتابخانه و موزۀ ملی ملک، به کوشش محمود مدبّری و علیرضا هاشمی‌نژاد، تهران: انتشارات شرکت تعاونی کارآفرینان فرهنگ و هنر.

ـ خواندمیر، غیاث‌الدّین بن همام‌الدّین (1380)، تاریخ حبیب‌السیر، با مقدّمۀ جلال‌الدّین همایی، زیر نظر محمّد دبیر‌سیاقی، تهران: خیام.

ـ سهیلی خوانساری، احمد، مقدمه بر: دیوان اشعار خواجو خواجوی کرمانی (1336).

ـ صفی‌پور، علی (1388)، «رده‌بندی اندازۀ دستبرد و برساختگی در دست‌نبشته‌ها»، تحقیقات کتابداری و اطلاع‌رسانی دانشگاهی، ش ۴۹، 139- 174.

ـ عبدالرزّاق سمرقندی، کمال‌الدّین (1383)، مطلع سعدین و مجمع بحرین، به اهتمام عبدالحسین نوایی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

ـ فخری اصفهانی، شمس‌الدّین محّمد بن فخر‌الدّین (1389)، معیار جمالی و مفتاح ابو‌اسحاقی، تصحیح یحیی کاردگر، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.

ـ کرم‌رضایی، پریسا (1390)، فهرست کاتبان نسخه‌های خطّی کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران، تهران: کتابخانـه موزه و مرکز اسـناد مجلس شـورای اسلامی ـ کتابخانۀ مرکزی و مرکز اسـناد دانشـگاه تهـران.

ـ منزوی، احمد (1351)، فهرست نسخه‌های خطّی فارسی، تهران: مؤسسۀ فرهنگی و منطقه‌ای.

ـ نفیسی، سعید (1307)، نخلبند شعرا (احوال و منتخب اشعار خواجوی کرمانی)، تهران: مؤسسۀ خاور.

ـ هاشمی‌نژاد، علیرضا، گزارش نسخه‌شناسی دیوان خواجو خواجوی کرمانی (۱۳۹۲).

- Adamova, A.T. & M. Bayani (2015), Persian painting: the arts of the book and potraiture, Farnborough.

- A catalogue of the Persian manuscripts in the Salar Jung Museum & Library (1967), foreword by P.A. Thanupillai, introduction by Z. Husain, compiled by M. Ashraf, Hyderabad.

- Browne, E.G. (1920), Literary History of Persia, Cambridge.

- de Bruijn, J.T.P. (2009), “Ḵvāju Kermāni”, Encyclopædia Iranica, (online edition) New York.

- Demircan Aksoy, Z. (2018), “XIV. Yüzyil Anadolu Türk Tezhip Sanati Tasarimlari”, Mimar Sinan Güzel Sanatlar University.

- Fitzherbert, T. (1991), “Khwaju Kirmani (689–753/1290–1352): An Éminence grise of fourteenth century Persian painting”, Iran, 29.

ـ Gray, B. (1963), "A newly discovered Nizami of the Timurid school", East and West, vol. 14, no. 3/4.

- Ḥamduʾllāh Mustawfī-i-Qazwīnī, The Taʾrīkh-i-Guzīda (1910), introduction by E.G. Browne, Leiden & Brill.

- Lowry, G.D. & M.C. Beach (1988), An Annotated and Illustrated Checklist of the Vever Collection, Seattle & WA.

- Meredith-Owens, G.M. (1968), Handlist of Persian Manuscripts 18951966, London.

- Wright, E.J. (2012), The Look of the Book: manuscript production in Shiraz, 1303–1452, Washington D.C. & Seattle & Dublin.

منابع آنلاین

 -http://blogs.bl.uk/asian-and-african/2018/04/tracking-down-the-earliest-copy-of-khvaju-kirmanis-collected-works-british-library-or11519.html (April 2018).

- http://www.bl.uk/manuscripts/Viewer.aspx?ref=add_ms_27261_f300r

- http://www.omnia.ie/index.php?navigation_function=2&navigation_item=138a1ee393306ddc402d5a3cfbde8f8c&repid=2